श्री गणेशाय नम: । श्री गुरुभ्यो नम: । श्री कुलदेवताभ्यो नम: । श्री महालक्ष्म्यै नम: । श्री सरस्वत्यै नम: ॥ खेळ प्रवृत्ती निवृत्ती । मांडला येथ गुरुंनी ॥ बाह्यात्कारी दिसे प्रवृत्ती । अंतरी असे निवृत्ती ॥1॥ संसार हा आखाडा । निवृत्ती घडविण्याचा ॥ संसारातील सुख दु:ख पहा । घडविते रोज मन ॥2॥ सहवास गुरुंचा नित्य । होते प्रगती निश्चित ॥ गुरु उपदेश नित्य । कळती घटनांचे मर्म ॥3॥ प्रत्येक संसारी जीव। असतो प्रवृत्ती प्रधान ॥ तो घेता दत्तवाडी दर्शन । वेगळाच घेई आनंद ॥4॥ नित्य येता दर्शनास । हळूहळू उपासने मन ॥ प्रवृत्ती कमी होऊन । निवृत्तीकडे वळे जाण ॥5॥ निवृत्ती वाचून । अध्यात्मी न ये अनुभव ॥ संस्कारे घडे मन । निवृत्तीकडे लागे लय ॥6॥ हा सर्व प्रभाव। गुरुंचाच निश्चित ॥ सोपा नसे हा मार्ग । वाटचाल ती कठीण ॥7॥ गुरु इच्छेपुढे सर्व । लटका हा संसार ॥ उपासना अशक्य । अनुभव गुरु इच्छेत ॥8॥ कोणी म्हणेल मनात । मी करितो हे सर्व ॥ लटकेच तुझे शब्द । कांही न घडे गुरुवीण ॥9॥ उपासना गुरुच । अनुभूती गुरुच ॥ क्रम टिकवती गुरुच । प्रगती ही गुरुच ॥10॥ गुरु आज्ञे वीण । काही नसे जगतात ॥ आधीच योजना तयार । असती गुरुजवळ॥11॥ शिष्य निवडावा कोण । हे कळते गुरुस ॥ हे पाहून मग । घडविती त्याचे जीवन ॥12॥ सनक सनंदन सनातन । करिती योजना सर्व ॥ त्या योजने जगी मग । होती कार्य सर्व ॥13॥ जे संसारी मन । जाते अति टोकावर ॥ ते जरी प्रवृत्ती प्रधान । तरी होते निवृत्ती प्रधान ॥14॥ एकच विचारात मन । जाते सोडून अन्य विचार ॥ ते जर जडले प्रभूवर । घेते मग अनुभव फार ॥15॥ तुलसीदास संसारी जीव । होता प्रवृत्ती प्रधान ॥ माहेरी जाण्याची रीत । असे पुरातन ॥16॥ तुलसीदास पत्नी त्या रीती । गेली माहेरी आषाढमासी ॥ पत्नी ध्यासे दिसे ती । जली स्थली काष्ठी पाषाणी ॥17॥ अन्य न दिसे कांही । विचार एकच मनी ॥ ध्यास एकच मनी । पत्नी दिसे क्षणोक्षणी ॥18॥ त्या विचारे त्यांनी । पथ सासरचा धरिला झणी ॥ पाऊस मुसळधार जरी । पर्वा न केली त्यांनी ॥19॥ रात्र झाली तरी । मार्गक्रमण तो करी ॥ सर्व संकटे मार्गी । वाटले सुखा परी ॥20॥ लक्ष न त्याचे त्यावरी । नदी आडवी तुडूंब पाणी ॥ प्रेत येता त्यातूनी । नाव केली त्याची त्यानी ॥21॥ पत्नीने पाठविली म्हणूनी । आनंद त्याचा त्यातही ॥ सापाला दोर मानूनी । पत्नीने सोडिला समजूनी ॥22॥ पत्नी विचारे टोक मनी । संकटे तुडविली पायी ॥ साध्य वस्तू गाठण्यासी । अट्टाहास त्याचे मनी ॥23॥ संचित प्रारब्ध जीवनी । पूर्वसुकृत म्हणा त्यासी ॥ असे मन बदलण्या संधी । ती योग्य दृश्य अदृश्यी ॥24॥ पत्नी पाहूनी पतीसी । अशा भयंकर रात्री ॥ अनुताप तिचे मनी । प्रेरणा तिला अदृश्यी ॥25॥ पतीसी म्हणे त्यावेळी । केवढे कष्ट सोसिले तुम्ही ॥ नश्वर या देहासाठी । नश्वर सुख यातूनी ॥26॥ शाश्वत सुखासाठी जर । एवढा होता यत्न ॥ ईश्वर भेटता प्रत्यक्ष । शाश्वत सुख ते निरंतर ॥27॥ गुरू वाचून बदल । अशक्य असे जीवनात ॥ पत्नीच झाली गुरू मग । प्रवृत्तीतून निवृत्ती जाण ॥28॥ तुलसीदास झाले संत । तुलसी रामायण प्रसिध्द ॥ नश्वर सुख सोडून । मिळाले शाश्वत सुख ॥29॥ वाल्या हा असाचि । धनासाठी करी आटापिटी ॥ गुरू नारद उपदेशी । वाल्याचा झाला वाल्मीकी ॥30॥ प्रवृत्ती असे संसारी । ती बदलण्या शक्ती ॥ गुरू एक समर्थ जगी। निवृत्ती येते गुरूकृपे ॥31॥ ऐसे गुरू समर्थ । असता दत्तवाडीवर ॥ श्री विष्णुदास महाराज । म्हणती त्यांना सर्व ॥32॥ चौदाव्या अध्यायी । तात्या आवदे वृत्तांत कांही ॥ कथिला त्यांचे जीवंतपणी । प्रवृत्ती होती जीवनी ॥33॥ गुरू सांगती शिष्यासी । याचना नको जीवनी॥ याचना उपयोगी नाही । व्यर्थ शक्तिव्यय जीवनी ॥34॥ याचना केली जरी कोणासी । तो असमर्थ तुम्हा देण्यासी ॥ याचना जर केली देवासी। त्याला ठाऊक तुमच्या गरजेसी ॥35॥ याचनेचा उपयोग न जीवनी । अन्य देऊ न शकती म्हणूनी ॥ परमेश्वरा कळते सर्वही । मागावे कशास्तव इतरांशी ॥36॥ जे प्रारब्धे घडे जीवनी । जे सहज मिळे तेचि ॥ व्यर्थ खटपट त्यासी । उपासनेसाठी प्रयत्न जरुरी ॥37॥ हे तत्त्व जाणोनी । गुरू आज्ञा प्रमाण मानूनि ॥ उपासना केली तात्यांनी । सुख दु:खात जीवनी ॥38॥ जैसे तीळ रगडूनी । तेल निघे बाहेरी ॥ ढेप होते वेगळी। उपासना त्यासाठी जीवनी ॥39॥ उपासनेने जीवनी । शाश्वत सुख अंतरी ॥ अशाश्वत दु:ख बाह्यात्कारी । वेगळे होती दोन्ही ॥40॥